نیش ماهی

 

بسیاری از ماهیان دارای خار و دستگاه زهری هستند که معمولاً برای حفاظت و گاهی برای از پای در آوردن شکار خود از آن استفاده می کنند. خارها ممکن است نهان باشند و هنگامی که به کار می روند (مانند سنگ ماهی) آشکار می شوند یا ممکن است بسیار برجسته بوده و به عنوان عامل هشدار دهنده برای شکارچیان (مانند آتش ماهی و کد ماهی پروانه ای) به کار رود.

بعضی از موارد زهر ی شدن با ماهیان (به ویژه با سنگ ماهی یا لقمه ماهی) به مرگ منتهی می شود. از این رو به صورت جداگانه به توصیف این ماهیان زهر آگین می پردازیم. دیگران، مانند عقرب ماهی وآتش ماهی (خانوادة Scorpaenidae)، گربه ماهی (خانوادة Plotosidae و Ariidae) و استار گیزر (خانوادة Uranoscopidae) نیز اغلب مسئول مرگ و میر انسانی می باشند.

ویورفیش (خانوادة Trachinidae)، وزغ ماهی (خانوادة Batrachoididae)، خرگوش ماهی (خانوادة Siganidae) و دیگر گونه های پشت چرمی (خانوادة Carangindae) چنین تصور می رود که دارای زهری قوی باشند. حتی بعضی از کوسه ها (خانوادة Heterodontidae) دارای خارها و دستگاه های زهری هستند.

به عنوان یک قانون عمومی، ماهی ای که آسیب دیده باشد- مانند گیرافتادن در تورهای ماهیگیری- تولید مشکلات کمتری از لحاظ بالینی می کند؛ زیرا احتمالاً سامانة زهرآگینی آن تحریک و تخلیه شده است. زخم هایی که شدیداً خون ریزی می کنند، احتمال کمتری برای توأم بودن با علائم شدید دارند. بعضی از خارها - به صورتی غیر قابل توضیح - دارای کیسه های زهری نیستند و بنابراین تولید علائم کمی می کنند. ماهی های دیگر نیز تولید آسیب با خارهایی کارد مانند می کنند که ممکن است زهری بدون زهر باشند؛ مانند ماهی همسر پیر (خانوادة Enoplosidae)، ماهی جراح و تک شاخ ماهی (خانوادة Acanthuridae) و ماهی موش صحرایی (خانوادة Chimaeridae). در بسیاری از موارد، لعاب موجود بر روی خارهای ماهیان ممکن است در تولید علائم مشارکت کرده و موجب عفونت بعدی گردد. شناسایی گونه ماهی عامل زخم همیشه میسر نیست؛ امّا خوشبختانه علائم بالینی چندان با یکدیگر متفاوت نیستند.

 

نیش ماهی
نمونه ای از آسیب با نیش ماهی

 

یافته های بالینی

معمولاً اولین علامت به صورت درد موضعی بلافاصله بعد از نیش بروز می کند که طی چند دقیقه بعد، از لحاظ شدت، فزونی می یابد. درد ممکن است آزار دهنده باشد ولی بعد از چند ساعت کاسته می شود.

سوراخ زخم بی حس است ولی منطقة اطراف آن پرحس است. احساس درد و درد در هنگام لمس در غدد لنفاوی منطقه ای ممکن است وجود داشته باشند که حتی به سوی مرکز نیز کشیده می شود. مکان نیش و فرو رفتن خار، به صورت ملتهب یافته و گاهی با منطقة سیانوتیک دیده می شود. در اطراف منطقة سیانوتیک، منطقة دردناکی وجود دارد که رنگ پریده و تورم یافته است و ادم فرورونده نیز دارد. علائم عمومی گاهی شدید است. اغلب، بیمار بر اساس میزان درد، برانگیخته است که با نشانه های بالینی تناسبی ندارد. این برانگیختگی می تواند به حالت هذیان گویی منتهی شود. بی حالی، تهوع، استفراغ و تعریق با تب و لوکوسیتوز ممکن است توأم شوند. گاهی، حالت شوک قلبی عروقی که به مرگ منتهی می شود روی می دهد. دیسترس تنفسی در موارد شدید دیده می شود. التهاب موضعی مزمن، ادم، نکروز و ناتوانی ممکن است برای ماه ها ادامه یابد که علت آن عفونت های دریایی، واکنش به جسم خارجی و یا اثرات زهر است. امکان بروز این شرایط در صورتی که درمان و کمک های اولیه با تأخیر آغاز شوند و یا کافی نباشند، افزایش می یابد.

 

درمان

 

کمک های اولیه:

بیمار می بایست به صورت دراز کش خوابانده شود و به او اطمینان داده شود. منطقة آسیب دیده می بایست در موقعیت بالا قرار داده شود. از آنجا که زهرهای ماهی ها معمولاً حساس به گرما هستند، گذاشتن زخم در آب گرم (تا حرارت 45 درجه سانتی گراد) برای 30 تا 90 دقیقه یا تا زمانی که دیگر درد عود نکند، می تواند مؤثر باشد. هم پوست سالم و هم زخم را باید در آب گرم گذاشت تا از سوختگی جلوگیری کند.

چنانچه منطقة آسیب دیده را نتوان در آب گرم شناور نمود (مانند سر یا تنه) کمپرس گرم را می توان بکار برد. زمان کلی استفاده از آب گرم بستگی به علائم دارد. چنانچه درد مکان آسیب دیده، پس از خروج از آب گرم، عود کند آن را می بایست دوباره در آب گرم گذاشت؛ آنگاه زخم را می بایست به خوبی با نرمال سالین شستشو و تمیز نمود.

به عنوان روش جایگزین، چنانچه روش های دیگر در دسترس نباشند (و درمانگر نیز آمادگی خطر موارد قانونی را داشته باشد) می توان یک برش کوچک در سرتاسر زخم در موازات محور طولی اندام برای ایجاد خون ریزی کم و تسکین درد ایجاد نمود. شریان بند و یا تورنیکت منع کاربرد دارند.

 

درمان طبّی:

درمان طبی شامل کمک های اولیه که توصیف شد، می باشد. تزریق بی حس کننده ای مانند 5 تا 10 سی سی لیدوکائین یک درصد بدون آدرنالین می تواند در تسکین درد کمک کنند (حتی ممکن است طی یک ساعت نیاز باشد چندین بار آن را تکرار نمود). بلاک موضعی یا منطقه ای نیز ارزشمند است. درمان برای علائم عمومی شوک کاردیوژنیک یا دپراسیون تنفسی نیز ممکن است لازم باشد. آرامبخش های سیستمیک یا نارکوتیک به ندرت مورد نیاز است ولی در موارد شدید ممکن است به کار آیند. پاکسازی موضعی و دبریدمان زخم، همراه با برداشت خارهای شکسته یا پوست روی خارها می بایست انجام گیرد و سپس بر روی زخم، آنتی بیوتیک موضعی (مانند نئومایسین یا باسیتراسین) گذاشته شود. پروفیلاکسی کزاز (چنانچه بافت نکروتیک یا آلودگی زخم وجود دارد) توصیه می شود. چنانچه نیش زدگی از نوع شدید است، موارد توصیف شده در مورد سنگ ماهی و لقمه ماهی نیز به کار ببرید.