مارهای دریایی

 

مارهای دریایی خزندگانی هستند که از هوا تنفس می کنند و 87 گونه هستند. آنها در مناطق گرمسیری و معتدل و بیشتر در منطقة اقیانوس هند-آرام دیده می شوند. مارهای دریایی بر اساس الگوی تغذیه ای به دو تیپ عمده تقسیم می شوند.

“تغذیه کنندة کف رو” تا ژرفای بیش از 100 متر در آب فرو می رود. جنس Laticauda (یا مارهای نواری) از نمونه های بارز این تیپ هستند. آنها به سواحل و آب های نسبتاً کم ژرفا محدود شده اند و اغلب محل پرورش و تخم گذاری آنها در سواحل در درون غارها یا شکاف ها است و می توانند برای مدت طولانی در خارج آب زندگی کنند.

تیپ دوم، گونه های شناور (پلاژیک) هستند که نمونه آن مار دریایی شکم بزرگ زرد (Pelamis platurus) است. این مارها در سطح تغذیه می کنند. جفتگیری در دریا انجام می شود و مارها در آب زنده هستند و چنانچه بر ساحل یا خشکی پرتاب شوند می میرند. برای این مارها، گرمای زیادکشنده است و برای گریز از گرما به آب های خنک ژرفا پناه می برند، ولی در فصل باران و روزهای ابری روی سطح دیده می شوند.

مارهای دریایی کنجکاو بوده و گاهی مهاجم می شوند (به ویژه چنانچه بر روی آنها گام گذارده شود یا با دست لمس شوند). آنها همچنین به اجسامی که تند حرکت می کنند جلب می شوند؛ همچنین در تورهای ماهیگیری به دام افتاده و برای ماهیگیران خطرناک می شوند.

مارهای خشکی زی نیز ممکن است وارد آب شوند و گاهی افتراق دشوار می شود ولی مارهای دریایی دارای دم پارو مانند و پهن هستند ولی هیچ مار خشکی زی این نوع دم را ندارد.

زهر مار دریایی 20 بار قوی تر از کبری است ولی در هر گزش مقدار کمی زهر آزاد می شود و از این رو، در یک چهارم از موارد گزش ها، نشانه هایی از مسمومیت در قربانی دیده نمی شود. این جانوران برای تزریق زهر به بدن قربانی، (حتی هنگامی که می گزند)، اکراه دارند؛ امّا زهر تازة یک مار دریایی بالغ در بعضی از گونه ها می تواند تا سه مرد را بکشد. زهر مار دریایی، به حرارت مقاوم بوده و پروتئینی غیر آنزیمی است که به نظر می رسد انتقال عصبی ماهیچه ای را با اثر بر روی غشاء پس سیناپسی بلاک کرده و بر پایانه های اعصاب حرکتی اثر می کند. زهر اثر ویژه ای در بلاک اثرات استیل کولین دارد. یافته های اتوپسی شامل نکروز پراکنده و انتخابی در ماهیچه های اسکلتی است و چنانچه بیش از 48 ساعت بیماری به طول انجامد، آسیب توبولر در کلیه ها نیز دیده می شود.

 

مارهای دریایی
مارهای دریایی

 

یافته های بالینی

معمولاً دیده می شود که مکان نیش از 1 تا 20 عدد -بستگی به دندان ها یا دندان نیش- متفاوت است؛ ولی معمولاً 4 عدد مشاهده می گردد که دندان های شکننده تر نیز ممکن است در زخم برجای بمانند. معمولاً درد یا تورم -کم یا هیچ- در محل دیده می شود و بعد از یک دورة کمون بدون علائم (که ممکن است از 10 دقیقه تا چند ساعت به طول انجامد) تقریباً در یک چهارم از موارد تظاهرات عمومی بروز می کنند.

علائم خفیف شامل واکنش روانی و پریشانی برآمده از واکنش به زهر مانند سرخوشی (Euphoria)، عصبانیت یا بی قراری می باشند. زبان به صورت کلفت احساس می شود. معمولاً احساس تشنگی، خشکی دهان، تهوع و استفراغ اتفاق می افتند. سفتی و درد ظاهر گردیده و ضعف عضلانی نیز احساس می شود. چنانچه ضعف به سوی فلج میل کند، معمولاً فلج فوراً خود را همانند گیلان بارۀ بالا رونده نشان می دهد (که معمولاً پاها یک ساعت پیش از تنه و آنگاه بازوها و گردن درگیر می شوند). نوع تظاهر دیگر فلج، به صورت گسترش از مرکز منطقة گزش است. فلج از از گزش در دست، به سوی ساعد، بازو، بازوی دیگر، بدن و پاها حرکت می کند. معمولاً گروه ماهیچه های پروکسیمال بیشتر درگیر می شوند و تریسموس و افتادگی پلک ها از ویژگی های مارگزیدگی هستند. طپش ماهیچه ای و اسپاسم نیز روی داده و بیمار دشواری در بلع و صحبت کردن را با گسترش فلج به سوی مناطق بولبار (bulbar) تجربه می کند. سپس فلج صورت و چشم ها روی می دهد. دیسترس تنفسی به دلیل درگیری دیافراگم موجب تنگی نفس، سیانوز و در نهایت مرگ می گردد. نارسایی، تشنج و کما از وقایع انتهایی هستند.

میوگلوبین اوری در 3 تا 6 ساعت بعد از گزش های شدید روی می دهد و کراتینین کیناز سرمی، نارسایی کلیوی حاد با تغییرات در پتاسیم و الکترولیت ها، اورمی، تشدید فلج عضلانی و ضعف، پدیدار می شوند. در زمانی که بهبودی روی می دهد، معمولاً سریع و کامل خود را آشکار می کند. اختلالات انعقادی و همولیز (برعکس مارهای خشکی زی)، شایع نیستند.

 

درمان

کمک های اولیه:

نخست چنین تصور می شد که برش وریدی در مکان بالاتر از گزش می تواند زهر را خارج کند؛ ولی امروزه درمان رایج، به کار بردن روش ترکیبی شامل فشار و ایجاد بی حرکتی (pressure immobilization) است. چنانچه امکان دارد، برای کارهای تشخیصی، مار می بایست به دام انداخته شود، ولی سرم بیمار را می توان برای وجود زهر ماهی دریایی نیز مورد آزمایش قرارداد. در هنگام بروز نشانه های جدی، تنفس دهان به دهان ممکن است لازم باشد.

 

درمان بیمارستانی:

احیاء قلبی تنفسی و درمان برای شوک قلبی عروقی و تشنج ممکن است مورد نیاز باشد. “ضد زهر مار دریایی” را در موارد شدید می بایست با دقت استفاده نمود. هر آمپول حاوی 200 میکروگرم است و روش تجویز را می بایست براساس بروشور آن انجام داد. تجویز آن برای افراد حساس به آلرژی خطرناک است. از این رو مراقبت های اورژانس برای شوک آنافیلاکتوئید شامل تجویز زیر جلدی آدرنالین/ اپی نفرین مورد نیاز است. بعضی از پزشکان، از درمان پیش گیرانه، شامل تجویز اپی نفرین و آنتی هیستامین، پیش از تزریق ضد زهر استفاده می کنند. این پادزهر بر علیه 12 زهر شایع ساخته شده است. از این رو، متأسفانه در بعضی از موارد اثر ندارد. معمولاً ضد زهرتا 8 سال باقی می ماند. در صورتی که ضد زهر مار دریایی وجود نداشته باشد می توان “ضد زهر مار ببری” یا “ضد زهر مار خشکی چند والانت” را به کار برد؛ ولی هنوز اطمینان از اثر بخشی آنها نیاز به مطالعه دارد. مایع و الکترولیت ها باید جبران شوند و نارسایی کلیوی حاد نیز معمولاً از طریق بررسی دفع ادراری، بالا رفتن اوره و اختلالات الکترولیتی قابل بررسی است. همودیالیز بهبودی چشمگیری را در فلج عضلانی و شرایط بالینی عمومی موجب می شود.

بایستی بیماران گزیده شده با مار دریایی را 24 به مدت ساعت در بیمارستان تحت نظر قرار داد. زیرا در ایجاد علائم ممکن است تأخیر وجود داشته باشد. ممکن است تجویز آرام بخش ها نیاز باشد و منطقی است که از ضد اضطراب ها، که بدون ایجاد اختلال در وضعیت تنفسی، بیمار را آرام می کنند، استفاده کرد.