کوسه (بمبک)

 

دانش ما در مورد کوسه بیشتر براساس افسانه استوار است تا حقیقت. در اوایل قرن گذشته، اروپائیان به کوسه ها همچون جانورانی خونخوار یا درنده که به انسان ها حمله می کنند، می نگریستند و این نگرش با اطلاعات ضد و نقیض انباشته شد و دیگر شکی را در این مورد بر جای نگذاشت؛ در حالیکه واقعیت چیز دیگری بود. کوسه ها گروهی از جانوران دریایی هستند که به خوبی تکامل یافته اند و اکثریت 370 گونة آنها در محیط زیست دریایی زندگی می کنند. بسیاری از آنها در آب های کم ژرفا یا اطراف جزایر مناطق معتدل و گرمسیر پراکنده اند.

 

کوسه (بمبک)
نمونه ای از کوسه های موجود در خلیج فارس

 

کوسه ها احتمالاً موفق ترین شکارچیان در طبیعت هستند و اینگونه بوده است که در فولکلور مردمان سرزمین های گوناگون حضور یافته اند و این خود موجب شده است که در مورد حملة این جانور، بزرگ نمایی شود. در حقیقت، حملة کوسه ها به انسان ها زیاد نیست. در سال 2000، 79 مورد حملة کوسه به انسان گزارش شده است که دو سوم آنهادر آب های ایالات متحدة آمریکا بوده است. استرالیا مقام دوم و آفریقای جنوبی مقام سوم را به خود اختصاص داده اند. اگر بخواهیم مقایسه ای انجام دهیم، مرگ و میر بیشتری از نیش زنبور عسل و برق گرفتگی - تا حمله کوسه ها - حاصل می گردد.

تنها 30 گونه کوسه از 370 گونه به انسان حمله می کنند. کوسة سفید بزرگ (Carcharodon carcharias)، نمایندة کوسه های حمله ور به انسان ها است. بزرگترین گونه ها (معمولاً ماده) به وزن 1 تا 2 تن و طول 6 متر می رسند. دندان ها به صورت مثلثی، اره ای، بی تناسب و بزرگ بوده وگاهی بیش از 6 سانتی متر طول دارند. این کوسه ها می توانند تا 1000 کیلومتر در ماه شنا کنند.

کوسه های خاکستری (Carcharhinids) از بزرگترین و مهاجم ترین کوسه ها هستند که 1 تا 3 متر طول دارند.

به عنوان مثال می توان از کوسة ببری (Galeocerdo cuvier) و کوسة نوک سفید اقیانوسی نام برد. کوسة ببری به صورت شناور بوده (پلاژیک) و تقریباً هر چیزی را می خورد و هم در آب های کوتاه و هم ژرف دیده می شود.

ژاک کوستو، کوسة نوک سفید را خطرناکترین نوع کوسه قلمداد کرده است. این گونه، یکی از فراوان ترین انواع کوسه ها بوده که سریعاً در حوادث میان اقیانوسی - مانند غرق شدن کشتی ها یا سقوط هواپیما در آب - تجمع می یابند.

از کوسه های مهم دیگر که به شناگران و غواصان حمله می کند، کوسة گاونری (Carcharinus leucas) است. حملة کوسه ها همیشه برای غذا نبوده است بلکه وجود تکانه های فیزیکی و شیمیایی مانند جانوران تازه کشته شده و آسیب دیده، می توانند جلب نظر کوسه ها را کرده و موجب ایجاد پاسخ رفتار تغذیه ای در آنها شوند.

گاز زدن کوسه به این صورت است که جانور در حالت افقی و کمی به سمت بالا قرار می گیرد و سر به سوی عقب قرار گرفته و دندان های فوقانی به سوی جلو میل می کنند. این وضعیت موجب افزایش اندازة دهان و آشکار شدن دندان های تیز تیغ مانند آن می شود. پوست بسیار برنده و زبر کوسه نیز موجب ایجاد آسیب های گسترده می شود. همزمان که کوسه شکار را با دندان های خود به چنگ انداخته است، آروارة وی کناره های طعمه را بریده و منطقة آسیب دیده، جدا می شود.

چنانچه کوسه های دیگر در مجاورت باشند، آنها نیز به صورت بازتابی به حمله پاسخ داده و الگوی رفتار غذایی دیگر -یا الگوی دیوانه وارکننده غذایی- را از خود نشان می دهند.

در مورد کوسة بزرگ سفید، اولین گاز گرفتن جانور بزرگ، با هدف زخمی کردن و کشتن و نه خوردن طعمه صورت می گیرد. از این رو، این کوسه بعد از گاز گرفتن، جانور را رها می سازد تا از خون ریزی بمیرد و پس از آن که هیچ خطری او را تهدید نمی کند، از طعمة خود بعنوان غذا استفاده می کند.

هنگامی که یک قربانی احتمالی از گروه خود جدا می شود، امکان بیشتری برای حملة کوسه ها بوجود می آید. در حقیقت، در کنار دیگران بودن، خود یک سپر حفاظتی ایجاد می کند. حتی کمک کردن به قربانی از جانب کمک کننده، به ندرت موجب حملة کوسه به کمک کننده می شود.

یک نوع متفاوت حمله، به صورت جنگجویانه، برای دفاع از حریم خود و راندن متجاوز که می تواند یک غواص یا شناگر باشد، انجام می پذیرد. چنانچه متجاوز منطقه را تخلیه نماید، حمله صورت نمی گیرد. اکثر حملات کوسه های محلی مانند کوسة گاونری از این گونه هستند و کوسه با دندان های آروارة بالایی به قربانی خود ضربه می زند که موجب ایجاد زخم های چاک داری می گردد.

نوع دیگر حمله زمانی صورت می گیرد که فرد ناگهان از قایق به درون آب وارد شده یا شیرجه می زند. زیرا کوسه ها اغلب قایق ها را دنبال می کنند و پاسخ کوسه به ورود متجاوز، به صورت گاز زدن صورت می گیرد.

چند نکته وجود دارد که شناگران می توانند رعایت کنند تا از حملات کوسه ها در امان باشند. نخست آنکه توصیه شده است که در آب ادرار نکنند، یا در هنگامی که خراشیدگی یا زخم های خونریزی دهنده دارند از شنا کردن اجتناب کنند. همچنین گفته شده است که شناگر می بایست آرام شنا کرده و آب را زیاد به هم نزند و درگروه مانده و یا حداقل با یک یار، راه را ادامه دهد. این گونه رفتار می تواند امکان حملة کوسه را تا بیش از 50 درصد کاهش دهد. همچنین شناگران نمی بایست در آب هایی که روشنایی خوبی ندارند، در کنار شکاف ها یا کانال های ژرف، در هنگام غروب یا شب شنا کنند، زیرا کوسه ها در این مواقع به شکار علاقه دارند. همچنین گاهی بیان می شود که زنان در زمان قاعدگی شنا یا غواصی نکنند. امّا شواهدی بر تأیید این عقیده که جریان خون موجب جلب کوسه ها می شود، وجود ندارد؛ بر عکس شواهد تجربی و آماری خلاف آن را دلالت می کنند.

همچنین گفته می شود که پوشیدن لباس های با رنگ روشن موجب جلب کوسه ها می شوند؛ اما این رنگ ها برای عملیات نجات، جهت تعیین مکان افراد در دریانوردی، بسیار ایمن هستند. حملة کوسه ها به غواصان اسکوبا، در حال فزونی است و بیش از یک سوم حملات به آنها صورت می گیرد. لباس غواصی هیچ گونه حفاظتی ایجاد نمی کند و ممکن است حتی شانس حملة کوسه را بر خلاف آنچه نظر عامه است، افزایش دهد. از این رو، غواصان نیز می بایست تمام مراقبت هایی که یک شناگر انجام می دهد را در نظر بگیرند و نیز از غذا دادن به کوسه ها خودداری کنند؛ زیرا کوسه، غواص، طعمه و قایق را یکی می انگارد. چنانچه کوسه به یک یا دو متری غواص آمد، هر حرکتی که موجب تحریک جنگاوری یا الگوی غذایی کوسه شود - مانند خروج حباب ها، حرکت های ناگهانی بدن و تولید صدا- در آغاز حملة کوسه مؤثر است. زدن یا فشار بر روی نقاط حساس کوسه ها مانند چشم ها، پوزه، آبشش ها - با کارد یا اشنوکل یا هر وسیله ای دیگر- می تواند حمله را خاتمه دهد.

 

کوسه (بمبک)
کوسة سفید بزرگ (Carcharodon carcharias)

 

درمان

جدا از نجات قربانی از آب و جلوگیری از ایجاد آسیب بیشتر، اساس درمان جلوگیری از خون ریزی و درمان شوک است. زیرا زخم کوسه، خصوصیت منحصر بفرد خون ریزی فراوان را دارد و می توان با فشار آوردن و یا تورنیکت - یا هر دو- برای جلوگیری از خون ریزی سرخرگی و نیز بالا نگه داشتن اندام زخمی جهت جلوگیری از خون ریزی وریدی اقدام نمود. زخم های کوسه ها کشنده نیستند، ولی نیاز به جراحی ترمیمی دارند. حملات کشنده معمولاً در نتیجة خون ریزی فراوان، بدلیل پارگی سرخرگ اصلی، می باشند. تحرک زیاد نیز موجب خون ریزی زیاد و وخیم تر شدن شرایط بالینی می شود.

در هر صورت، تزریق وریدی مایعات و درمان شوک مقدم بر انتقال مصدوم به بیمارستان است. اقدامات جراحی شامل دبریدمان، پاکسازی زخم، بیرون آوردن اجسام خارجی (همچون دندان های کوسه) و تجویز داروهای ضد عفونت، اقدامات پیش از جراحی ترمیمی می باشند.

تجویز مورفین وریدی - با وجود اثر سرکوب کنندگی تنفسی آن- دارای سودمندی های فراوانی است.

گرفتن رادیوگرافی ساده، برای شناسایی دندان های به جا مانده یا اجسام خارجی، لازم است. بخیه تاندون ها، مگر آنکه زخم خیلی تمیز باشد، انجام نمی گیرد. پیوند پوست زود انجام می شود تا اعصاب، تاندون ها، عروق، مفاصل و ماهیچه ها حفظ شوند.

تجویز آنتی بیوتیک با طیف گسترده توصیه می شود، زیرا آلودگی باکتریایی گسترده است و ارگانیسم های دریایی و نیز خشکی را می بایست پوشش داد. کلستریدیوم تتانوس و کلستریدیوم ولشی، از زخم های کوسه جدا شد ه اند و پیداست که این آلودگی ها بعد از آسیب روی داده اند.