مواد شیمیایی آلی سمّی

 

بیش از 65 هزار ترکیب شیمیایی در جهان صنعت مورد استفاده قرار می گیرند و سالانه نیز تقریباً یک هزار مادة شیمیایی جدید اضافه می شوند. در این میان، مواد شیمیایی آلی به دلیل اثرات ویژة آنها در محیط زیست، بسیار اهمیت دارند.

مهمترین عوامل خطرساز برای سلامت انسان با منشاء مواد شیمیایی آلی، آنهایی هستند که در محیط زیست پایدار بوده و سمّی هستند و می توانند بطور مستقیم از طریق آب دریا (به شیوة جذب پوستی یا مصرف آب آلوده یا استنشاق هوای آلودة دریایی) یا غیر مستقیم از طریق مصرف مواد غذایی دریایی، وارد بدن انسان شوند. در محیط زیست دریایی، بسیاری از ترکیبات شیمیایی آلی یا با نشست در رسوبات دریایی یا حضور در ستون آب دریا (که می توانند خطر مهمی را برای آبزیان دریایی فراهم آورند) بر سلامت انسان اثر می گذارند. برخورد انسان با این مواد آلی در شرایط دریایی به صورت غیر مستقیم از طریق مصرف مواد غذایی گیاهی و جانوری دریایی صورت می‎گیرد و برخورد مستقیم کمتر شایع است، زیرا مقدار این مواد در آب کم است، امّا در شرایط بحرانی، مانند نشت نفت خام از تانکرهای نفتی، اثرات مستقیم آنها بر انسان هویدا می گردد. از این رو، اهمیت ویژگی های انباشت زیستی (bioaccumulation) و فزونی زیستی (biomagnification) ترکیب شیمیایی آلی در ایجاد مسمومیت انسانی، اهمیت بسزایی دارند.

بعضی از گروه های ترکیبات شیمیایی آلی، به ویژه آنهایی که نسبتاً در آب غیر محلول بوده و توان انباشت زیستی فراوانی دارند، می توانند به میزان فراوانی در بافت های جانوری انباشته شوند. بعضی از این ترکیبات شیمیایی آلی مانند PCBs، نفتالین ها، بنزوپیرن و آفت کش ها (مانند DDT) توان فزونی زیستی در ارگانیسم های دریایی را دارند. ترکیبات دیگر که توان انباشت زیستی دارند ولی احتمالاً فاقد فزونی زیستی هستند، شامل فنل های کلردار، بنزن و اکثر هیدروکربن های آروماتیک چند حلقه ای (PAH) می باشند. متأسفانه داده های ناچیزی در مورد سرنوشت و رفتار این ترکیبات شیمیایی در محیط زیست دریایی وجود دارد.

آفت کش ها و علف کش ها در ارگانیسم های دریایی دیده شده اند و ممکن است با مسائل تولید مثلی و تکاملی که در انسان دیده می شود، ارتباط داشته باشند. کاربرد DDT در آمریکا و اروپا از سال 1972 منع گردید ولی هنوز در کشورهای گرمسیری و تحت حاره ای برای کنترل مالاریا استفاده می گردد. آژانس بین المللی پژوهش های سرطان، DDT را سرطان زا معرفی نموده است.

DDT یک تقلید کنندة استروژن بوده و DDE نیز آنتاگونیست گیرندة آندروژن است. برخورد با مقادیر حادّ از این مواد، اثراتی بر روی دستگاه اعصاب مرکزی انسان می گذارد.

ترکیبات شیمیایی کلردار (chlorinated) شامل PCBs، دیوکسین ها (Dioxins)و دی بنزوفوران ها (Dibenzofurans) می باشند. این ترکیبات عموماً همان ویژگی های آفت کش های کلردار را دارند که شامل سطح فرّار پایین، توان انباشت زیستی بالا، توان قوی برای اتصال به مواد آلی و رسوبی و مقاومت بالا در برابر تجزیة باکتریایی یا سیستم های متابولیسمی ارگانیسم های رده های بالاتر است.

مواد PCBs گروهی از 200 ترکیب منفرد هستند که دارای ویژگی های شیمیایی و توکسیکولوژیک منحصر به فرد خود می باشند. این مواد توسط ارگانیسم های دریایی در مقادیر بالایی انباشت می گردند و از این رو و همچنین به دلیل سمّی بودن برای ارگانیسم های دریایی و خشکی، تولید این مواد در سال 1979 درایالات متحدة آمریکا منع گردید.

مواد PCBs اثرات گوناگونی در تولید مثل انسان، تکامل عصبی–رفتاری، فعالیت کبدی، وزن زمان تولد، پاسخ سیستم ایمنی و تومور زایی دارند. مطالعات در جمعیت های قطبی نیز نشانگر ارتباط غلظت PCB خون بند ناف با وزن و دور سر پایین در تولد و تضعیف سیستم ایمنی بدن می باشد.

هیدروکربن های آروماتیک چند حلقه ای (PAHs) از نفت و فرآیندهای شیمیایی دیگر بدست می آیند و در مباحث آلودگی نفتی دریاها، جایگاهی ویژه ای را بخود اختصاص دادهاند.

مواد PAH به خوبی توسط ذرات شناور و رسوبات کف، جذب گردیده و پابرجا می مانند و تا مقادیر 1 درصد (10 هزار قسمت در میلیون) در مناطق صنعتی همچون بندر نیویورک گزارش شده اند. ارگانیسم های دریایی، به ویژه نرمتنان دریایی، دارای توان بالایی برای انباشت PAHs بوده و می توانند این مواد را در خود بسیار بیشتر از آنچه در ستون آب موجود است، انباشت کنند، که این مقدار قابل مقایسه با غلظت PAH در رسوبات دریایی می باشد. بعضی از PAH ها (مانند بنزوپیرن و نفتالین ها) می توانند در موجودات شکارچی زنجیرة غذایی دریایی، فزونی زیستی یافته و از سیر نمودن در این زنجیره های غذایی نیز به انسان انتقال یابند. اثرات سرطان زایی بعضی از PAHs در انسان، بسیار مورد توجه قرار گرفته است.

مواد PAH در انسان جذب و در کبد و کلیه متابولیز می شوند و از طریق ادرار و مدفوع، دفع می گردند. اثرات پزشکی این مواد شامل سرطان ریه، کاهش نرخ تولید مثل و لقاح پذیری است.