دریازدگی

 

تقریباً هر انسانی مستعد بیماری حرکت (دریا زدگی) است. به صورت عمومی، جمعیت را می توان به سه بخش تقسیم نمود، یک سوم که بسیار مستعد دریا زدگی هستند، یک سوم که تنها در شرایط موجی دریا پاسخ می دهند و یک سوم تنها در شرایط انتهایی و بسیار شدید، دچار دریا زدگی می شوند. هر چند هر فردی با داشتن سیستم کارآمد طبیعی حلزون گوش، مستعد این بیماری است ولی افرادی که کاملاً ناشنوا بوده و سیستم حلزونی گوش آنها پاسخ نمی دهد، ایمن هستند.

غواصان در دو شرایط دچار دریازدگی می شوند؛ نخست زمانی که در قایق هستند و به سوی مکان غوص می روند و دوم زمانی که در آب هستند و به ویژه اگر به قایق متصل باشند (برای مثال در هنگام برداشت فشار).

 

دریازدگی
دریازدگی

 

یافته های بالینی

معمولاً اولین نشانة دریا زدگی، رنگ پریدگی است. گهگاهی نیز این نشانه با سیمای برافروختگی، پیشگام می‎گردد. این نشانه با خمیازه کشیدن، بی قراری و عرق سرد که اغلب بر روی پیشانی و لب بالا دیده می شود ادامه می یابد. بی حالی، تهوع و استفراغ به سوی خستگی مفرط (prostration)، دی هیدراسیون و اختلالات اسید و باز و الکترولیتی ادامه می‎یابد. هنگام سیر در این روند، اغلب افت و خیزی در علائم، به ویژه پیش از وقوع قطعی استفراغ مشاهده می گردد.

احتمال ایجاد مقاومت نسبت به حرکت خاصی وجود دارد و فرد ممکن است تحت شرایط خاص، نسبت به آن حرکت ایمن شود. امّا چنانچه، تغییری در وضعیت یا ماهیت حرکت روی دهد، فرد دوباره مستعد می‎شود. برخورد مداوم با شرایط ثابت، تولید مقاومت به مدت دو تا سه روز می کند. البته این حالت می تواند در شرایط کوتاه تر که به صورت ممتد باشد نیز روی دهد. یک وضعیت عادتی سیستم اعصاب مرکزی نیز روی می دهد؛ به این صورت که بعد از اینکه حرکت متوقف می شود، فرد احساس می کند هنوز در حالت نوسان گهواره ای، با همان فرکانس تکان‎های کشتی، قرار دارد.

تنوع گسترده ای در مستعد بودن به دریا زدگی وجود دارد. با افزایش سن، فرد مقاوم می گردد و حداقل یک مطالعه نشان داده است که زنان بیش از مردان مستعد دریا زدگی هستند؛ البته اینگونه تحلیل شده است که زنان به نسبت مردان تجربه کمتری در رویارویی با این شرایط داشته اند. پرخوری مفرط در غذا و الکل، پیش از رویارویی با شرایط دریا زدگی (به ویژه در شب قبل) فرد را مستعد می کند. موقعیت فرد در روی عرشة کشتی بسیار مهم است و زمانی که فرد در میانه کشتی است و چشم به افق دارد، تکانة کمتری برای ایجاد دریا زدگی دریافت می‎کند. هر اقدامی برای خواندن نوشتهها، موجب تشدید شرایط می گردد. عوامل روحی نیز، پیش از سوار شدن به کشتی، نقش دارند. نکتة جالب آنکه، زمانی که فردی دریا زده می شود، اغلب انتقال دریا زدگی به افراد دیگر نیز مشاهده می گردد.

 

اتیولوژی

بیماری حرکت، در نتیجة عدم تطابق یا ایجاد تقابل در اطلاعات عصبی حسی روی می دهد. به صورت طبیعی، تکانه‎های (stimuli) حلزونی گوش با تکانه های بینایی و وضعیت فضایی (proprioceptive) سرو کار دارند که همگی موجب ارسال پیام به مغز در مورد موقعیت بدن میشوند و این سیستم هنگامی که فرد در حرکت می باشد نیز در جریان است. هنگامی که محیط نیز در چرخش باشد، اطلاعات گیج کننده می شوند. در دریا زدگی، هنگام آغاز و توقف، باز سازماندهی حسی روی می دهد (هنگامی که درون داد حاصله از بینایی، بخش حلزونی گوش و موقعیت فضایی در حالت گوناگونی با الگوهای اطلاعات ارسالی اخیر که انبار شده اند در تقابل قرار می گیرد). دریا زدگی در حقیقت یک واکنش دستگاه اعصاب مرکزی به پیام های حلزونی گوش است. چنین بیان شده است که بعضی از داروها، با ایجاد کاهش پاسخ حلزونی گوش به تکانه ها، اثر درمانی دارند. گوناگونی در حساسیت دستگاه عصبی فرد به این پیام‎ها ‎‎نیز گوناگونی در مستعد بودن را توجیه می کند. امّا یک هم پوشانی، میان نتایج استعمال دارو درگروه هایی کم یا زیاد مستعد دریا زدگی وجود دارد.

 

پیشگیری

الف/ دارو برای عموم

تنوع گسترده ای از داروهای پیشنهادی وجود دارد. براساس کتب جامع فارماکولوژی مرجع، هیوسین (اسکوپولامین) داروی انتخابی است. بهترین ترکیب نیز پرومتازین هیدروکلراید 25 میلی گرم همراه با 25 میلی گرم سولفات افدرین است. امّا اسکوپولامین، بهترین داروی واحد است و چنانچه با افدرین سولفات یا دی‎آمفتامین سولفات ترکیب شود، اثر بهتری دارد. این دارو برای شرایط کوتاه (4 ساعت) و حرکت شدید بسیار مؤثر است ولی به دلیل وجود عوارض مانند خواب آلودگی (80 درصد)، تاری دید و سرگیجه، اسکوپولامین برای غواصان (پیش از امتحان دارو) مناسب نمی باشد.

شکل پوستی اسکوپولامین (Trasderm ScopTM) نیز وجود دارد که در یک کارآزمایی دیده شد که در دیمن هیدرینات از یک بار استفادة شکل پوستی، مؤثرتر بوده است و اثر دو بار استفادة پوستی اسکوپولامینی با دیمن هیدرینات برابری می کند؛ در ضمن دیمن هیدرینات این برتری را نیز دارد که به زمان کمتری برای تأثیر نیاز دارد. همچنین نشان داده شده است که دیمن هیدرینات در زمانی که با افدرین سولفات ترکیب می شود اثر بهتری از خود نشان می‎دهد. آنتی هیستامین ها، در شرایط دریا زدگی طولانی تر ولی با شدت متوسط تر، تأثیر بیشتری دارند. مطالعات دیگر، با کاربرد سیکلیزین (cyclizine)، مشاهده نمودند که اثر بخشی آن همانند دیمن هیدرینات است ولی این دارو علائم معده ای و خواب آلودگی کمتری دارد. دوزاژ ممتد از این دارو ممکن است مورد نیاز باشد. کاربرد ترکیبات آماده مانند هیوسین و دیمن هیدرینات ممکن است بیش از مصرف این دو دارو بطور جداگانه مؤثر باشد.

 

ب/ داروها برای غواصان

برای غواصان مستعد دریازدگی، نوع داروی انتخابی و ژرفای غوص تعیین کننده می باشند. برای غوص در صبحگاهان، پرومتازین 25 میلی گرم در شب قبل از غوص دارای اثر ضد دریا زدگی بوده و با این شیوه نیز اثرات خواب آلودگی دارو برطرف می شود. از سیکلیزین به مقدار 25 میلیگرم، یک ساعت قبل از حرکت نیز می توان استفاده کرد. برای غوص در ساعات بعد از صبحگاهان، می توان از مکلوزین (meclozine) به میزان 25 میلی گرم در 8 ساعت قبل از غوص یا از همان سیکلیزین 25 میلی گرم یک ساعت قبل از حرکت استفاده کرد.

در همة این موارد، دارو را می بایست غواص به صورت امتحانی استفاده کرده باشد که با عوارض ناخواسته آن آشنا شود. زیرا نمی بایست اثر ناخواستة آرامبخشی در قبل از غوص داشته باشد و غوص نیز می بایست به زیر 18 متر (60 فوت) محدود شود تا خطرات نارکوز (narcosis) چشمگیری اتفاق نیفتد.

در غواصی، اثرات ناخواستة شکل پوستی اسکوپولامین شامل کاهش ترشحات تنفسی، خشکی دهان، تاری دید و خواب آلودگی نیز غیر قابل قبول هستند.

 

درمان

در دریانوردی، عادت به شرایط موجود (acclimatization) با گذران زمان در دریا بوجود می آید که معمولاً 2 تا 3 روز برای تطابق با شرایط جدید، زمان لازم است.

منابع تحریکی حلزون گوش و موقعیت فضایی میبایست تا حد ممکن کاهش داده شوند (دراز کشیدن تا جایی که ممکن است بصورت بیحرکت) و از حرکات اضافی سر می بایست اجتناب نمود. در کشتی های کوچک، قرار گرفتن در خط مرکزی به سمت سکان، موجب کمترین حرکت پیچیده می شود.

تکانه های بنیانی گیج کننده، از طریق بستن چشم ها یا نگاه به افق، کاهش می یابند.

سرکوب تکانه های گیج کننده از طریق فعالیت مغزی (مانند ماهیگیری، راهبری سکان کشتی چنانچه شرایط امکانپذیر باشد یا نگاه به ویدئویی که با فاصله قرار دارد) ممکن است. چنانچه بیمار در شرایط سخت قرار دارد و استفراغ نیز روی داده است، پیلور در حالت انقباضی قرار گرفته است و داروهای خوراکی ممکن است به مکان جذب نرسند. از این رو، داروها را می بایست به صورت غیر خوراکی تجویز نمود. پرومتازین 5/12 تا 50 میلی گرم، از تزریق عضلانی هیوسین، مؤثرتر است. چنانچه در درمان تأخیری روی داده باشد، تجویز وریدی مایع و جایگزین نمودن الکترولیت‎ها نیز لازم است. در حقیقت کسانی که با پزشکی دریایی سر و کار دارند می دانند که ممکن است مایع از خود دارو مهم تر باشد.