اسفنج‌ها

 

تقریباً پنج هزار گونه اسفنج وجود دارد. اسفنج‌ها در شاخه‌ی پوریفرا (Porifera) (غالباً کلاس دسمواسپونجیا Desmospongiae) طبقه‌بندی می‌شوند. آن‌ها با اسکلتی کلاژنی درونی، خاری و انعطاف‌پذیر حمایت می‌شوند (اسپونجین). این جانوران فاقد دستگاه گوارش، ترشحی، تنفسی، اندوکرین، گردش خون و اعصاب هستند. اسپیکول‌های (Spicules) دی اکسید سلیکون (سلیکا) یا کربنات کلسیم (کلسیت) در ماتریکس بافت همبند و اسکلت اسفنج‌ها نهفته هستند. اسفنج‌ها جانورانی ساکن هستند که ساده‌ترین گروه ارگانیسم‌های چندین سلولی را شامل می‌شوند. سطح بیرونی بعضی از گونه‌های اسفنج‌ها، سوراخ‌های کوچکی دارند که مواد شیمیایی یا کرینی‌توکسین‌ها را بیرون می‌دهند. به طور عمومی، اسفنج‌ها به کف دریا یا بسترهای مرجانی چسبیده و ممکن است با دیگر اسفنج‌ها، هیدروزواها، نرم‌تنان، کیسه تنان، کرم‌های دریایی (Annelids)، سخت پوستان، خارپوستان، ماهی‌ها و جلبک‌ها، کلنی تشکیل دهند. وجود کیسه تنان در این کلنی‌ها، می‌تواند عامل درماتیت و واکنش پوستی نکروتیک موضعی باشد که به نام بیماری غواص- اسفنجی شهرت دارد.

 

اسفنج‌ها
پنج هزار گونه اسفنج در دریاها زیست می‌کنند که با اسکلتی کلاژنی درونی شاخی شکل محافظت می‌شوند. در بافت پیوندی و اسکلت آن‌ها سیخک‌های کوچک دی اکسید سلیکون (سلیکا) یا کربنات کلسیم (کلسیت) نهفته است.

 

اسفنج‌ها
اسفنج‌ها جانورانی بی‌حرکت هستند. امّا تماس با آن‌ها ممکن است موجب درماتیت تماسی شود.

 

پاتوفیزیولوژی

از آنجا که اسفنج‌ها ساکنین کف دریا هستند، می‌توانند برای غواصان و یا کسانی که به آن‌ها دست می‌زنند، خطر آفرین باشند. از دید بالینی، اسفنج‌ها می‌توانند هم درماتیت تحریکی و هم درماتیت تماسی را ایجاد کنند. به نظر می‌رسد درماتیت تحریکی، در نتیجه‌ی اسپیکول‌های اسفنجی که در آسیب دیدگان فرو می‌نشیند به وجود می‌آید و همانگونه که اشاره شد از جنس دی اکسید سلیکون (سلیکا) یا کربنات کلسیم (کلسیت) می‌باشند. چنین بر می‌آید که درماتیت تماسی نیز برخاسته از توکسین‌های اسفنج‌ها باشد. در هر صورت، اسفنج‌های زهری حاوی کرینی‌توکسین‌ها (Crinitoxin) هستند که می‌توانند از آسیب‌های ریز تروماتیک که با اسپیکول‌ها به وجود می‌آید وارد شوند. همچنین وجود خراش در پوست، به ویژه در هنگام دست زدن به مرجان‌های سنگی، می‌تواند در جذب بیشتر زهر اسفنج‌ها کمک کند.

 

اسفنج‌ها
بیشترین آسیب دیدگی با اسفنج‌ها در دست روی می‌دهد. وجود خراشیدگی در پوست موجب جذب بیشتر زهر می‌شود در هر صورت چنانچه اسفنج‌ها را بدون دستکش، خرد و یا بریده شوند، پوست در معرض مواد سمّی این موجودات قرار می‌گیرد.

 

یافته‌های بالینی

یک گروه از علائم، مربوط به درماتیت تماسی با اسفنج‌ها هستند. بعد از یک زمان متنوع بین پنج دقیقه تا دو ساعت، تحریک پوستی حس می‌شود که ممکن است با خیس کردن یا مالش منطقه، روی دهد. طیّ روزهای بعدی، تحریک پوستی پیشرفت کرده و چنان به نظر می‌آید که گویی شیشه خرده بر روی پوست پاشیده شده است. پرحسی و پارستزی نیز روی می‎دهد. علائم برای یک هفته یا بیشتر برجای می‌ماند که واکنش التهابی دردناک در اطراف آن دیده می‌شود. درجه‌ی شدت، بستگی به نشانه‌های بالینی ندارد و بعضی از بیماران با علائم، توان خود را از دست می‌دهند و این در حالی است که هیچ تظاهر واضحی دیده نمی‌شود.

واکنش پوستی به صورت اریتما با و بدون پاپول و جوش دیده می‌شود. پوسته ریزی پوست در هفته‌ی دوم و سوم روی می‌دهد، ولی در بعضی از موارد، ضایعات پوستی بعد از سال‌ها عود می‌کنند.

 

اسفنج‌ها
اریتم مولتی فورم عمومی یا واکنش آنافیلاکتوئید، پس از یک هفته تا 14روز بعد از تماس شدید با اسفنج‌های دریایی ممکن است روی دهد. امّا شایع‌ترین یافته‌ی بالینی پس از تماس با اسفنج‌ها، درماتیت تماسی است.

 

درمان

از آنجا که از دید بالینی، تشخیص میان واکنش‌های آلرژیک و وابسته به اسپیکول معمولاً ممکن نیست، بسیار منطقی است که هر دو، درمان شوند.

 

اسفنج‌ها
درماتیت تحریکی پس از نفوذ سیخک‌های کوچک یا اسپیکول‌های سلیکایی یا کربنات کلسیمی به درون پوست روی می‌دهد. بسیاری از اسفنج‌ها دارای کرینوتوکسن هستند که با آسیب‌های ترومایی برآمده از اسپیکول‌ها در پوست، به بدن وارد می‌شوند.

 

پوست را باید به آرامی خشک نمود. اسپیکول‌ها را چنانچه امکان‌پذیر است باید برداشت کرد که این کار را می‌توان با یک نوار چسب و یا لبه‌ی نیمه سخت یک کارت اعتباری انجام داد. هر چه پرشتاب می‌بایست منطقه‌ی آسیب دیده را با اسیداستیک (سرکه) رقیق (5 درصد) برای 10 تا 30 دقیقه، 3 تا 4 بار در روز، شستشو داد.

ایزو پروپیل الکل 40 تا 70 درصد، انتخاب دوم منطقی دیگر می‌باشد. گرچه آماده‌های استروئیدی موضعی ممکن است التهاب ثانویه را تسکین دهند، امّا به عنوان یک پاک کننده‌ی نخستین، ارزشی ندارند. چنانچه این آماده‌ها پیش از سرکه به کار برده شوند، ممکن است واکنش اولیه را بدتر نمایند. درمان اولیه‌ی تأخیر یافته یا عدم پاک‌سازی کافی، می‌تواند به پایدار شدن بولاها انجامیده و این تاول‌ها ممکن است چرکی گردیده و برای بهبودی به گذشت ماه‌ها نیاز داشته باشند. ارتیم مالتی فورم عمومی یا واکنش آنافیلاکتوئید که یک هفته تا 14 روز بعد از برخورد شدید با اسفنج روی می‌دهد، به تجویز گلوکوکورتیکوئید عمومی با دوز آغاز کننده‌ی نسبتاً بالا ( پردنیزولون 60 تا 100 میلی‌گرم) نیاز دارد که طیّ 2 تا 3 هفته دوز آن را بایستی آرام کاهش داد.

 

اسفنج‌ها
از آنجا که اسفنج‌ها ممکن است توسط دیگر جانوران مانند هیدروزاها، نرم‌تنان، کاوتنان، کرم‌ها، سخت پوستان، خارپوستان و دیگر جانوران کلنی شوند، درماتیت تماسی و واکنش پوستی موضعی نکروتیک پس از تماس با اسفنج‌ها ممکن است برخاسته از واکنش نسبت به جانوران دیگر باشد.

 

پس از پاک‌سازی نخستین، یک کرم نرم کننده‌ی خفیف یا یک آماده‌ی استروئیدی پوستی را ممکن است به کار برد. چنانچه جزء آلرژیک شدید است (به ویژه چنانچه پوسته ریزی وزیکولاسیون و آب‌ریزی ضایعه وجود داشته باشد) گلوکوکورتیکوئید عمومی (پردنیزولون 60 تا 100 میلی‌گرم با دوز کاهندگی طی دو هفته) می‌تواند سودمند باشد. ممکن است خارش شدید را با آنتی‌هیستامین بتوان کنترل کرد.